Machiel van Zanten • freelance journalist/tekstschrijver/eindredacteur. Artikelen, brochures, webteksten, jaarverslagen over onder andere onderwijs, wetenschap, (gezondheids)zorg, ict, welzijn en cultuur. Ooij/Nijmegen, Gelderland

De boekhandelaar en de antiquaar - Den Bosch

De een is eigenlijk hovenier, de ander wilde - met dank aan zijn vader en oppas - als kind al het boekenvak in. Beiden beschouwen zich als hoeder van het boek, aan de vooravond van grote veranderingen in de branche.

Johan Eland, eigenaar van antiquariaat Lilith, is naar eigen zeggen een man van twaalf ambachten en dertien ongelukken. Opgeleid als bloemist/hovenier (“met een plusaantekening bloemen, bollen en groenten”) werkte hij onder andere in de zwakzinnigenzorg en was hij gemeenteraadslid. Begin jaren negentig zette hij zijn eerste stappen als antiquaar. Met zijn vrouw stond hij enkele jaren op boekenmarkten, voor ze in 1994 ruimte huurden in de oude basisschool in Bredevoort. “Maar dat leverde weinig op. Dan kwam er weer een buslading toeristen om geveltjes te kijken. Die liepen de school binnen, zeiden: ‘Oh, hier is zeker de bibliotheek’, en liepen weer verder.”

Tegenwoordig drijven Eland en zijn vrouw hun antiquariaat vanuit Den Bosch. Ze zijn gespecialiseerd in boeken over gedragswetenschappen en hypnose. “Ik ben daar bij toeval mee in aanraking gekomen toen ik wilde stoppen met roken en hypnotherapie volgde. Inmiddels hebben we ook een hypnosebibliotheek.” Voor Eland het antiquariaat opende, bezocht hij met zijn vrouw vrijwel elk antiquariaat in Nederland. “Om te zien hoe ze met hun klanten omgaan, wat ze op voorraad hebben, welke prijzen ze hanteren.” Eland heeft er veel van geleerd. “De meeste antiquaren zijn mensen die bij elke quiz moeiteloos door de eerste ronde heen komen, maar daarna niets meer weten. Ik wil specialist zijn op mijn gebied. Ik ben de hofleverancier en hofnar van de hypnosewereld.”

Eland werkte aanvankelijk vanuit een groot magazijn bij het station. “Daar waren we alleen op zaterdag open. De mensen kwamen van heinde en verre. Vaak stonden ze om tien uur ‘s morgens voor de deur en moesten we ze om half zes de zaak uitduwen.” Toen het magazijn vanwege gemeentelijke nieuwbouwplannen werd gesloopt, zocht Eland lang naar een alternatieve ruimte. Tot het huis van de buren vrijkwam. Nu werkt hij ‘bijna’ vanuit huis. Van daaruit gaat hij regelmatig de boer op. “Ik zoek mijn klanten op, ga naar symposia, congressen, open dagen. Markten doe ik niet meer, alleen nog Deventer. Boekenmarkten zijn folklore: leuk om te zien, maar niet rendabel.”

Housemuziek

Anders dan Eland koos André Stikkers, winkelmanager bij Selexyz Heinen, al op jonge leeftijd voor het boekenvak. Zijn oppas Annemie Moors dreef een boekwinkeltje in het centrum van Den Bosch. De geur van dat winkeltje stond al in Stikkers’ vroegste jeugd in zijn geheugen gegrift. Lachend: “Elke ochtend als ik nu de winkel binnenkom, beleef ik dus opnieuw mijn jeugd. Die geur van nieuwe boeken is speciaal, heel anders dan die in een antiquariaat. Als ik op vakantie ben, loop ik altijd even een boekwinkel binnen om die geur op te snuiven.”

Zijn liefde voor boeken leidde Stikkers naar de lerarenopleiding Nederlands. Maar daar haakte hij na twee maanden “hevig teleurgesteld” af. “Het was veel te technisch. Ik was dol op lezen, maar op die opleiding deden we een week over een gedicht van Nijhoff. Dat deed me helemaal niets.” Stikkers vroeg zijn oude oppas om raad, volgde een vakopleiding en begon in 1977 in de Vughtse boekhandel Edele Brabant. Drie jaar later trad hij in dienst van Ad Heinen, eigenaar van dé boekhandel in Den Bosch. “Hij was heel traditioneel, behoudend in de positieve zin van het woord.”

In 1994 werd de winkel overgenomen door Tom Meulman. “Een totaal ander type: zeer dynamisch, afkomstig uit de reclamewereld. Hij zorgde voor non-stop verandering en expansie: automatisering, acties, enorme uitbreiding. Ik vond het een eer om voor Heinen en een genot om voor Meulman te werken. Dat komt omdat ik dat traditionele en vernieuwende beide in me heb. Ik ben van nature redelijk behoudend, maar toen ik bij Heinen begon, was ik bijvoorbeeld ook deejay. Overdag verkocht ik boeken en ‘s avonds draaide ik in clubs en maakte ik de opkomst van de housemuziek mee.”

Middenstandersbloed

Sinds 2004 is de boekhandel onderdeel van Selexyz en is Stikkers winkelmanager. “Het veilige gevoel van een directeur-eigenaar boven me is verdwenen. Ik ben nu verantwoordelijk voor de winkel, inclusief ruim twintig medewerkers.” Ondanks de recessie draait de keten volgens Stikkers goed. “We hebben net op tijd een reorganisatie afgerond.” Elands antiquariaat is daarentegen amper rendabel. “Gelukkig werkt mijn vrouw ook, als kostwinner zou ik dit niet kunnen volhouden. Het is bovendien enorm tijdrovend. Elk nieuw boek dat binnenkomt, moet ik beschrijven: een scheurtje hier, een vlekje daar. En als een klant een boek zoekt dat ik niet heb, ga ik zelf zoeken. Dan zit ik om elf uur ‘s avonds nog te surfen. Als je naar uren rekent, kunt je beter een krantenwijk nemen. Ik zie dit vak dan ook eerder als een passie dan als een baan.” Toch is hij niet jaloers op de winkel van Stikkers. “Die verantwoordelijkheid voor zoveel mensen zou ik niet willen.”

Ook Stikkers zou niet willen ruilen. “Ik hou ervan om elke dag mensen te zien, te spreken, te helpen, te adviseren, en tevreden de winkel uit te zien gaan. Ik heb echt middenstandersbloed, geërfd van mijn vader, die een schildersbedrijf had. Ik ben niet per se handelaar, meer het type van ‘wordt u al geholpen’ en ‘anders nog iets’? Dat sociale, dat hulpvaardige en het je uit de naad werken voor de klant is wat mij aanspreekt.”

Boekenhoeders

Over tien jaar gaat Stikkers met pensioen. “Hoe ik de winkel dan achterlaat? Ik durf het niet te zeggen, maar de boekenbranche staat aan de vooravond van grootse veranderingen, met name de voortgaande digitalisering. “De totstandkoming van het boek is al helemaal gedigitaliseerd, maar voor de klant wordt het nog geprint. Zodra er een goede standaard is gevonden voor de e-reader zal dat snel veranderen. Boekhandelaren en uitgevers die nu hun kop in het zand steken, gaan straks ten onder.” Stikkers zal de teloorgang van het boek betreuren. “Ik zou het een groot gemis vinden als er straks geen winkels meer zijn, waar ik kan snuffelen en de geur van boeken kan ruiken. Wij zijn eigenlijk meer boekenhoeders dan boekenhandelaren en ik vrees voor het hoeden.”

Eland verwacht dat hij over tien jaar “nog meer gespecialiseerd” zal zijn. “Daarnaast hoop ik dat we de ontmoetingsfunctie van onze hypnosebibliotheek kunnen versterken. Ik herken me in André’s typering van boekenhoeder. Bibliotheken zijn allang geen hoeders meer. Dat is diep triest. Als ik iets van Bilderdijk wil lezen, hoef ik niet naar een openbare bibliotheek. Antiquariaten hebben die bewaarfunctie overgenomen. Die hoedersfunctie en die ontmoetingsfunctie mogen niet verloren gaan.”

Verschenen in: Inkt! (de glossy voor liefhebbers van lezen) in november-december 2009.