Machiel van Zanten • freelance journalist/tekstschrijver/eindredacteur. Artikelen, brochures, webteksten, jaarverslagen over onder andere onderwijs, wetenschap, (gezondheids)zorg, ict, welzijn en cultuur. Ooij/Nijmegen, Gelderland

De boekhandelaar en de antiquaar - Den Haag

Ze komen allebei uit een boekenfamilie. Maar waar de een als twintiger directeur werd van een gerenommeerd familiebedrijf, vond de ander pas na veel omzwervingen zijn bestemming.

"Een gespreid bedje?", lacht Fabian Paagman, "ze zeggen het." De 33-jarige Hagenaar is sinds tien jaar algemeen directeur van boekhandel Paagman, een grote zelfstandige winkel in Den Haag. Het bedrijf werd in 1951 opgericht door grootvader Paagman, wiens weduwe nog steeds boven de winkel woont en regelmatig een kijkje komt nemen. Fabians vader begon er eind jaren zeventig een kantoorvakhandel naast, waarna beide winkels halverwege de jaren negentig zijn samengevoegd. Inmiddels is er op de hoek van de Frederik Hendriklaan en de Willem de Zwijgerlaan een heuse Paagman-bocht ontstaan, met vijf verschillende winkels, die boeken, kantoorartikelen, versnaperingen, cd's en Fatboys - de bekende zitzakken - verkopen. Paagman: "De ingangen zijn gescheiden, maar de winkelruimtes zijn allemaal met elkaar verbonden."

Om op het gespreide bedje terug te komen: "Natuurlijk heb ik geprofiteerd van het werk van mijn vader en grootvader", zegt Paagman, "maar iedereen heeft een kruiwagen. Bovendien waren er ook nadelen: het verwachtingspatroon, de druk. Mijn voorgangers zijn erg succesvol geweest en het zou vervelend zijn als ik de zaak naar de verdoemenis zou helpen. Ik voel een duidelijke inspanningsverplichting en loyaliteit." Met die loyaliteit lijkt het wel goed te zitten. Paagman draagt het logo van zijn zaak zelfs op zijn manchetknopen.

Even verderop in de straat drijft Harrie Lanting (62) Antiquariaat Leest. Hoewel beide winkels al decennia op 'de Fred' zijn gevestigd, kennen de heren elkaar niet persoonlijk. "We hebben hetzelfde vak, maar niet dezelfde wereld", stelt Paagman vast. "Mijn wereld is inderdaad heel anders", zegt Lanting, "al kom ik ook uit een boekenfamilie. Mijn vader had een boekhandel, mijn grootvader was dominee. Hij had veel boeken en toen hij overleed, gaf hij die weg. Ik weet nog dat er twee vrachtwagens kwamen voorrijden om de boeken op te halen. Heel onrechtvaardig vond ik dat als kind."

Lanting wilde naar eigen zeggen "niet deugen": hij sjeesde als student, zwierf rond en werkte een blauwe maandag in de horeca. Midden jaren zeventig besloot hij wat met boeken te proberen. "Ik begon met markten en beurzen en besefte: als ik in dit wereldje mijn brood wil verdienen, moet ik er helemaal voor gaan." Samen met een compagnon opende hij een antiquariaat. Er zouden nog vijf winkels met ramsj en tweedehands boeken volgen. "Boeken zijn mijn leven, maar ik had niet zoveel met ramsj. Ik hield me liever met bijzondere boeken bezig." Reden voor Lanting om zich terug te trekken in één winkel.

Verboden te signeren

Paagman probeert in zijn zaak naast de basisfunctie van een boekhandel - "hut op orde, stoep geveegd, boeken op de plank" - innovatieve dienstverlening te bieden. "We zijn wekelijks tachtig uur open en waren een van de eerste winkels die ook op zondag open gingen. Ook verkochten we als een van de eerste in Nederland e-books en e-readers. Daarnaast werk ik hard aan de beleving. We bieden auteurs en artiesten een podium om contact te leggen met hun publiek. Het is bij ons sinds een jaar of vijf verboden om uitsluitend te signeren; schrijvers moeten méér bieden, zoals een optreden of interview."

Per jaar heeft de winkel zo'n 150 evenementen. En hoewel Paagman een relatief kleine speler is - een zelfstandige boekhandel met maar één vestiging - lukt het de winkel toch om regelmatig verrassend uit de hoek te komen. Zo was Paagman de enige winkel ter wereld waar Isabel Allende haar boek Zorro kwam promoten. "Dat was het resultaat van bijna twee jaar zeuren bij de uitgever. Ook Gerrit Zalm, die hier bijna om de hoek woont, wilde eigenlijk niet. Maar na veel gelobby is het toch gelukt. Zulke initiatieven zijn niet alleen leuk, maar ook noodzakelijk. Zonder die evenementen zouden we als zelfstandige boekhandel niet kunnen overleven."

Waar Paagman 90 mensen in dienst heeft, waarvan 25 in de boekwinkel, drijft Lanting zijn antiquariaat samen met zijn zoon. "Daarnaast helpen mijn vrouw en een medewerkster een paar dagen per week mee. Ons antiquariaat is een soort dorpswinkeltje. Onze klanten komen vaak uit de buurt en zoeken geen bijzondere boeken, maar bijvoorbeeld een uitverkochte Nicci French. Echt bijzondere boeken verkoop ik niet in de winkel, maar via beurzen of internet. De winkel is wel erg belangrijk voor mijn levensader: de inkoop."

Stoffig

Beiden merken dat hun wereld in rap tempo aan het veranderen is. "Internet maakt alles anders", zegt Lanting. "Als je het goed wilt doen, heb je er als het ware een winkel bij." Paagman knikt. De afgelopen jaren was zijn winkel vrij passief op het web, maar nog voor de jaarwisseling wordt zijn site fors uitgebreid. Met die aanpak hoopt hij de afkalvende omzet in de fysieke winkel te stoppen. "Ik maak me zorgen over het winkelen in Nederland. Er zit geen groei meer in de omzet en we krijgen minder mensen binnen. Je kunt van alles organiseren, maar de maakbaarheid van de omzet is beperkt." Vandaar dat hij mikt op "een hybride aanpak": alle producten uit de winkel staan ook op het net en vice versa. "We kunnen niet opboksen tegen Bol.com, maar rekenen op de kracht van het merk Paagman. We hopen dat onze klanten onze fysieke én onze virtuele winkel bezoeken."

Lanting heeft geen eigen site, maar is als handelaar wel actief op Bol.com, Boekwinkeltjes.nl, Abebooks en Marktplaats. "De winkel is wel rendabel, maar het is marginaal. Met mijn activiteiten op beurzen en internet lukt het net om rond te komen. Internet is echter ook een kostenpost. Het kost veel tijd en moeite om boeken online te zetten. Daarnaast moet je op veel sites betalen. Daarom zet ik niet alle boeken op internet, maar alleen de krenten uit de pap."

Lanting kan zich niet voorstellen dat hij van plaats zou ruilen met Paagman. "Toen ik zes winkels had en twintig mensen op de loonlijst, was ik ook een soort manager. Dat ambieer ik niet meer." Paagman ziet zich op zijn beurt niet als antiquaar. "Ik ben verslaafd aan de dynamiek van de winkel. Die zou ik missen in een antiquariaat. Het contact met klanten en het feit dat elke dag anders is, dat is het grootste genot van dit bedrijf. Ik merk zelfs dat ik een beetje opzie tegen de internetverkoop. Ik weet niet of ik dat wel zo leuk vind. Maar ik zal geen klaagzang houden. De wereld verandert en wil je overleven, dan moet je mee veranderen." Lanting: "Precies. Als je je niet aanpast, word je stoffig en dan verdwijn je."

Verschenen in: Inkt! (de glossy voor liefhebbers van lezen) in januari-februari 2010.