Machiel van Zanten • freelance journalist/tekstschrijver/eindredacteur. Artikelen, brochures, webteksten, jaarverslagen over onder andere onderwijs, wetenschap, (gezondheids)zorg, ict, welzijn en cultuur. Ooij/Nijmegen, Gelderland

De boekhandelaar en de antiquaar - Wageningen

Ze zijn even oud en bestieren beiden al decennia een winkel in Wageningen: boekhandelaar Niek Smaal en antiquaar Anne-Marike Bouw. Een gesprek over Kniphorststickertjes, knipogen naar De Slegte, koffie schenken en het boekenvak als vrolijk verhaal.

“Weet je wat het grootste verschil is tussen een boekhandel en een antiquariaat”, vraagt Niek Smaal, nog voor het gesprek echt is begonnen. “Ja, vertel eens, daar ben ik ook wel benieuwd naar”, reageert Anne-Marike Bouw. “Mannen en vrouwen”, zegt Smaal. “Bij mij in de winkel - hij is bedrijfsleider van boekhandel Kniphorst - is driekwart van de betalende klanten vrouw.” Bouw, eigenaar van antiquariaat De Beschte, waar we te gast zijn, herkent het meteen. “Je hebt gelijk. Bij mij is meer dan driekwart van de klanten man.”

Smaal (55) runt boekhandel Kniphorst al ruim twintig jaar. De winkel bestaat sinds 1893 en is een begrip in Wageningen. “Het is een middelgrote, algemene, breed gesorteerde boekwinkel met veel literatuur, reisboeken en kinderboeken. Tot 2002 waren we ook dé wetenschappelijke boekhandel in de stad. Door de komst van internet en een andere koers van de universiteit is dat veranderd. De universiteit heeft het aantal bibliotheken teruggebracht van zes naar één en kan steeds meer literatuur digitaal raadplegen. Heel jammer, we waren echt dé specialist.” Bouw beaamt dat: “Ik koop door het hele land boeken over landbouw in en zie daarin nog vaak de Kniphorststickertjes.”

Noord-Hollander Smaal werkt al sinds zijn zeventiende in het boekenvak. Als tiener vond hij een vakantiebaantje bij groothandel Distriboek in Hoofddorp. Na een paar jaar stapte hij over naar de Haarlemse boekhandel De Vries, vervolgens naar De Kler in Leiden, om uiteindelijk vastigheid te vinden in Wageningen. “Ik was geen boekenfreak, maar ben min of meer toevallig dit vak ingerold.” “Dus jij zat niet uren achtereen op je kamer te lezen”, vraagt Bouw (ook 55), enigszins verbaasd. “Ik wel. Tegen mij zeiden ze: ‘Ga toch eens buiten spelen!’ Als kind bracht ik ook uren door bij De Slegte, als in een bibliotheek.”

“En kocht je ook geen boeken van het geld dat je met je vakantiebaantje verdiende”, vraagt Bouw verder. “Nee, maar ik ging wel verschrikkelijk uit”, zegt Smaal. “Ik zat elke week in het Concertgebouw en heb daar iedereen zien optreden die ik wilde zien, zoals Roxy Music en The Grateful Dead. Overigens was ik als tiener wel meteen gegrepen door het boekenvak en ben ik steeds meer gaan lezen. Ik heb een rare leesgeschiedenis. Op school las ik alleen schoolboeken, daarna heb ik een tijd alleen maar stripboeken gelezen. Toen ik bij Distriboek werkte, ben ik overgestapt op Tsjechov en andere Russen.”

Goede boterham

Hoezeer ze ook van boeken hield, Bouw koos in eerste instantie voor een bestaan als kunstzinnig therapeut en werkte in een afkickcentrum voor drugsverslaafden. “Maar daar had ik het na verloop van tijd he-le-maal mee gehad. Samen met Frans Melk [nu antiquaar in Hilversum, MvZ], die op dat moment ook vastgelopen was in zijn werk, heb ik in 1981 dit antiquariaat opgezet. Toen bleek dat we allebei baasjes zijn, zijn we ieder onze eigen weg gegaan. De naam ‘De Beschte’ is een knipoog naar De Slegte.”

Twee verhuizingen later is het antiquariaat in essentie onveranderd. “Ik heb een breed assortiment, in een kleine plaats als Wageningen kun je je niet specialiseren. Landbouw was lange tijd een zwaartepunt, maar dat is enigszins verwaterd. Er is steeds minder vraag naar.” Aanvankelijk woonde Bouw met man en kind boven de winkel, “maar we zijn verdreven door de boeken. Van de kelder tot de zolder staat het hele pand volgestouwd met boeken, ongeveer tachtigduizend in totaal.” Smaal lacht: “Dat is ongeveer evenveel als het aantal Nederlandstalige boeken dat op dit moment leverbaar is.”

Ook na krap dertig jaar is het vak van antiquaar nog steeds ”hartstikke leuk”, zegt Bouw. “Ik vind het nog steeds spannend als ik iets bijzonders koop of verkoop en ik houd van het contact met mijn klanten.” Ze heeft zich lang verzet “tegen die vreselijke online verkoop”, maar is naar eigen zeggen op tijd overstag gegaan. “Ik was bang dat daardoor het persoonlijke contact met klanten zou verdwijnen en dat ik alleen nog maar pakjes zou inpakken. Het is gelukkig allemaal meegevallen. Ook via de mail krijg ik veel reacties van klanten en tegenwoordig haal ik veertig procent van mijn omzet via internet.”

Smaal roemt vooral de dynamiek van zijn winkel. “Er zijn altijd nieuwe, actuele boeken en veel geïnteresseerde klanten.” Toch lijkt het of Smaal meer ondernemer is dan boekenwurm. “Ik wil natuurlijk ook gewoon een goede boterham verdienen. Ik had misschien ook een platenzaak kunnen runnen.” “Nééé, dat geloof ik niet, Niek”, reageert Bouw. “Jij ben ook gevoelig voor een mooi boek.” Dat is waar, erkent Smaal. “Ik hou van mooi boeken, die goed gezet zijn, met het juiste papier en de juiste band. Een boek moet in evenwicht zijn.” Bouw: “Dat heb ik ook. Bij mij geen Parelpockets in de winkel!”

Smaal kan zich ook best voorstellen dat hij een antiquariaat zou bestieren. Maar, zegt hij terwijl hij zijn blik langs Bouws overvolle kasten laat glijden, “ik zou het heel anders doen. Ik houd van schone voorraden. Zodra in onze winkel een deel van de collectie is opgeruimd, merk ik dat de rest vanzelf beter gaat lopen.” Bouw ziet zich geen bedrijfsleider van een boekwinkel worden. “Dat is voor mij niet spannend genoeg. Mijn antiquariaat is heel divers, ik weet nooit wat er binnen komt. Daarnaast zou ik de druk die Niek heeft, de verantwoordelijkheid voor het salaris van twaalf medewerkers, niet prettig vinden.”

Bijsturen

Na het verleden en het heden komt het gesprek vanzelf op de toekomst. “Ik word hier oud”, zegt Bouw. “Ik heb altijd van het antiquariaat kunnen leven en verwacht dat dat over tien jaar nog zo is. Ik zou de winkel wel anders willen invullen, met een zitje en de mogelijkheid om koffie te schenken. Veel klanten komen van ver en ik wil dat zij zich welkom voelen en op hun gemak twee uur kunnen rondsnuffelen.”

“Constant bijsturen”, is de toekomstvisie van Smaal. “We zijn nu bijvoorbeeld bezig om onze hele voorraad zichtbaar te maken in de webshop. Daarnaast kijken we heel scherp naar het assortiment en de kosten, en volgen we ons publiek nauwlettend. Of de boekwinkel de komende tien jaar een vrolijk verhaal is? Natuurlijk! Elk vak blijft vrolijk als je bij de les blijft.”

www.kniphorst.nl
www.antiquariaten.nl/debeschte

Verschenen in: Inkt! (de glossy voor liefhebbers van lezen) in mei-juni 2010.