Paul Scheffer: het multiculturele drama voorbij?
Migratie gaat altijd gepaard met vermijding en conflict. Dat zei publicist Paul Scheffer tijdens het Spiegelpaleis van 10 december. Hij vertelde over zijn nieuwste boek, Het land van aankomst, en de uitweg uit het multiculturele drama.
De titel van Scheffers nieuwe boek is een omkering van Het land van herkomst, waarin E. du Perron zijn jeugd in Nederlands-Indië overdenkt en waarin twee perspectieven zijn gevangen: dat van degenen die kwamen en dat van degenen die er al waren. Wetenschappers nemen volgens Scheffer enkel het eerste gezichtspunt serieus. "Het tweede komt alleen aan bod in termen van xenofobie. Ik heb geprobeerd de redelijkheid van dit perspectief te laten zien."
Bij gebrek aan Nederlandse literatuur over dit perspectief heeft Scheffer veel Amerikaanse bronnen bestudeerd. "In de Amerikaanse geschiedenis zie je dat vermijding en conflict integrale onderdelen van elke grote migratiebeweging zijn. Ik heb geen enkel voorbeeld van migratie in Amerika gevonden waarbij migranten welkom werden geheten." Het migratieconflict dat Nederland sinds een jaar of tien kenmerkt, lijkt sterk op dat in de VS. "We zijn de vermijding en de onverschilligheid voorbij. We moeten het conflict zien als een teken van integratie, het zoeken naar accommodatie, naar de vraag hoe we kunnen samenleven."
Welk type accommodatie moeten we nastreven, vraagt Scheffer zich hardop af. Belangrijk hierbij is wederkerigheid, en wel in twee opzichten. Ten eerste moeten we vragen stellen én ons openstellen voor de antwoorden. Ten tweede kan de zoektocht naar integratie alleen slagen als we het idee van een open samenleving expliciteren. Er kan bijvoorbeeld geen principieel debat bestaan over de vraag of de islam hier kan worden gepraktiseerd want onze grondwet garandeert de vrijheid van godsdienst. "Maar je kunt het recht op godsdienstvrijheid niet opeisen en tegelijkertijd de rechten van mensen die niet of anders geloven ontkennen. De grote zwakte in het debat over integratie is geweest dat tegen migranten werd gezegd: jullie moeten inburgeren. Dat veronderstelt dat de ontvangende samenleving een idee heeft wat burgerschap inhoudt."
Nederland is volgens Scheffer nooit een samenleving geweest die met het vreemde kon omgaan. "We waren getraind om het vreemde te vermijden. Het gaat er niet om de boel bij elkaar te houden, maar bij elkaar te brengen. Er zijn enorm veel symbolische kwesties, zoals dubbele nationaliteit, die om een antwoord vragen. Men duikt echter weg voor deze kwesties." Toch is Scheffer hoopvol. "Het gaat erom gevestigde tradities opnieuw te overdenken en zelfonderzoek aan beide kanten te doen."
Schaap
Cultuurpsycholoog Theo Verheggen vindt dat voor succesvolle integratie een helder idee over burgerschap nodig is. Hij is het met Scheffer eens dat scholing en werk niet voldoende zijn om een succesvolle deelname aan de samenleving te garanderen. "Wat nodig is, zijn commitment en gevoelens van verplichting." Volgens Verheggen lijkt Scheffer in zijn boek aan te geven "dat commitment meekomt met lessen vaderlandse geschiedenis, in al haar glorie en verschrikkingen". Maar aan die kennis hebben jongeren die bijvoorbeeld te maken hebben met gedwongen huwelijken weinig. "Naar mijn idee moeten we voor die vraagstukken naar de dynamiek van de lokale groep en weg van abstracte cultuurdiscussies."
Verheggen is er niet van overtuigd dat segregatie, zoals Scheffer in zijn boek stelt, niet louter een economisch probleem is, maar zich aftekent langs etnische lijnen. "De zuigende werking van de eigen groep met weinig opleiding, weinig ontwikkelingsmogelijkheden en daarmee weinig kans op deelname aan het arbeidsproces is voor Groot-Brittannië al geschetst door Theodore Dalrymple. Dat beeld gaat ook voor ons op." Scheffers antwoordt dat alle onderzoeken juist laten zien dat ook generationele en etnische verschillen een rol spelen bij segregatie. "Het is dus niet alleen een kwestie van sociaaleconomische omstandigheden."
Publicist Ali Eddaoudi - "ik sta hier als moslim en heb het boek vanuit dat standpunt gelezen" - noemt Het land van aankomst "een bevrijding". Hij kreeg bij het lezen "rillingen over mijn rug en tranen in mijn ogen". Eddaoudi was vooral getroffen door de foto van een schaap op het boekomslag. "Dat beeld zei veel over wat ik als moslim in Nederland heb moeten doormaken. Ik voelde me soms net zo eenzaam als dat schaapje, bijvoorbeeld als ik pleitte voor afschaffing van woorden die ons verdelen, zoals 'autochtoon' en 'allochtoon'. Het is voor het eerst dat ik hierbij steun krijg van een intellectueel."
Het boek zegt volgens Eddaoudi veel over de onzekerheid van moslims. "Velen denken dat ze het gemaakt hebben. Maar juist de middenklasse voelt zich onzeker. We zijn er als samenleving onvoldoende in geslaagd hen te laten voelen dat ze echt Nederlander zijn." Moeite heeft Eddaoudi met de passage over de - volgens sommigen - achtergestelde positie van migrantenvrouwen. "Daarbij gingen mijn haren overeind staan en kwam de ware Ali boven. Die passage gaf me de indruk: je moet leven naar onze maatstaven."
Geen garantie
Volgens Scheffer biedt een open samenleving ook de mogelijkheid om te kiezen voor orthodoxe samenlevingsvormen. "De vraag is of de overheid bepaald gedrag moet stimuleren, bijvoorbeeld dat meisjes doorleren. Ik ben vóór een normatieve aanpak, niet als dwang - dat doet de leerplichtwet al - maar als ideaal."
Eddaoudi hoort allochtone jongeren vaak zeggen: 'laat ons eens met rust'. "Hoe kun je enerzijds de discussie willen aangaan en anderzijds met rust worden gelaten?", vraagt iemand uit de zaal. Volgens Eddaoudi willen moslims wel discussiëren, maar niet steeds over extreme uitingen, zoals die van Geert Wilders. "Ze willen niet continu uitgedaagd worden." In een open samenleving nemen nu eenmaal allerlei mensen het woord, reageert Scheffer. "Conflict hoort daarbij."
Gespreksleider Piet-Hein Peeters beëindigt de discussie door het slot van Scheffers essay 'Het multiculturele drama' te citeren: 'Het multiculturele drama dat zich voltrekt is de grootste bedreiging voor de maatschappelijke vrede.' Zijn we sindsdien opgeschoten, vraagt Peeters. "Mijn hoop is dat we uit deze schok het type vernieuwing van de samenleving afleiden, waarover ik het vanavond heb gehad", zegt Scheffer. Maar, erkende hij, "er is geen enkele garantie".
Johanna Klaassen, docent
"Dat Scheffer naar Lux kwam, was een buitenkansje. Zijn boek ligt thuis klaar om gelezen te worden en vanavond heeft me zeker gemotiveerd dat snel te gaan doen. Vooral Scheffers opvatting over de vrijheid van godsdienst schudde me wakker. Als docent heb ik soms moeite met de dwingende en ongenuanceerde manier waarop ik met de islam word geconfronteerd. Scheffer wil het denken daarover openbreken. Hij heeft me overigens wel een spiegel voorgehouden. Ik merk dat ik minder tolerant ben dan ik zelf dacht. Ik zou bijvoorbeeld moeite hebben met een grote islamitische partij die voorstander is van de invoering van islamitische wetgeving."
Wilbert van Rijen, docent en vertrouwenspersoon
"Ik heb het boek gelezen. Een heel belangrijke constatering vond ik dat niet alleen de migrant, maar ook de autochtoon zijn land van herkomst voor een deel kwijtraakt en dat dit bij beiden grote emoties oproept. Verder ademt het boek een enorme voorzichtigheid. Dat verwachten we ook van een academicus. Echter, er is een groot verschil tussen de werkelijkheid van een academicus en van iemand die er, zoals ik, elke dag mee wordt geconfronteerd. Volgens mij moet je sommige dingen, zoals het voldoen aan de leerplicht, gewoon opeisen als samenleving en niet, zoals Scheffer bepleit, alleen maar stimuleren. Maar vrijwel iedereen vermijdt het conflict omdat we bang zijn onze vingers te branden."
Datum debat: 10 december 2007
- Home
- Artikelen
- Boeken
- Webteksten
- Debatverslagen
- Jaarverslagen
- Eindredactie
- Research
- Profiel
- Opdrachtgevers
- Contact
