Machiel van Zanten • freelance journalist/tekstschrijver/eindredacteur. Artikelen, brochures, webteksten, jaarverslagen over onder andere onderwijs, wetenschap, (gezondheids)zorg, ict, welzijn en cultuur. Ooij/Nijmegen, Gelderland

Kunst op de vierkante centimeter

Elk ex libris is een klein verhaaltje op zich, zegt Henk Weltje (71). De Doetinchemmer weet waar hij over praat. De afgelopen vier decennia verzamelde hij zo’n vijftigduizend exemplaren. “Ik vind dat ik me met deze collectie mag scharen in de rijen der kunstverzamelaars.”

‘Ga nooit iets verzamelen wat hele volksstammen al hebben’, adviseerde een collega-verzamelaar Henk Weltje eens. En: ‘Streef niet naar compleetheid want het bezit van de zaak is het einde van het vermaak’. De journalist in ruste heeft beide adviezen ter harte genomen. Ten eerste is hij ex librissen gaan verzamelen. Ten tweede is hij zo compleet als hij zelf wil zijn. “Er bestaan miljoenen exemplaren en mijn collectie zal nooit echt compleet zijn. Maar ik bepaal zelf hoeveel ex librissen ik van een kunstenaar of thema wil hebben.”

Het ex libris was aanvankelijk een naametiket, dat een meestal welgestelde eigenaar in zijn meestal kostbare boeken plakte. Veel van die etiketten vertelden in een notendop iets over bijvoorbeeld het beroep, sterrenbeeld of de levensovertuiging van hun eigenaar. Naarmate het bezit van boeken minder exclusief werd, nam de behoefte aan een naametiket af. Er worden daarom steeds minder gebruiks-ex librissen gemaakt. Wat wel floreert, is het luxe verzamel-ex libris. Dat is niet zelden “een juweeltje van grafische kunst”, waarbij echter de naam van de eigenaar dikwijls met een loep moet worden gezocht.

Internationaal

Weltje is niet abrupt begonnen, maar langzaam toegegroeid naar zijn passie. Als boekenliefhebber van een jaar of vijftien struinde hij de boekenmarkten in zijn omgeving af. “Ik herinner me dat ik ex librissen tegenkwam. Mijn aandacht ging echter vooral uit naar boeken en het heeft jaren geduurd voor ik het ex libris als verzamelobject ontdekte. Heel onbeholpen ben ik ze gaan losweken en inplakken. Ik dacht dat ik als eerste op het idee was gekomen om ze te verzamelen. Later ontdekte ik dat er een vereniging is - Exlibriswereld - en ben ik lid geworden.”

Bijna vier decennia later heeft Weltje ongeveer vijftigduizend exemplaren met een totale waarde van enkele tienduizenden euro’s. “Maar het gaat me niet om de waarde of de aantallen; belangrijk vind ik dat het allemaal exemplaren zijn waar ik achter kan staan: ex librissen die artistiek gezien de moeite waard zijn.” Hij bezit exemplaren uit de hele wereld en met een breed scala van grafische technieken: van houtgravures tot etsen en van litho’s tot zeefdrukken.

Nieuwe aanwinsten krijgt Weltje door te ruilen, door boeken te kopen en daar het ex libris uit te halen, of door een exemplaar rechtstreeks te bestellen bij een kunstenaar. Bij het ruilen vergist Weltje zich maar zelden. “Ik verbaas me over het vermogen van het menselijk brein om plaatjes op te slaan. Ik weet meestal niet alleen óf ik een bepaald ex libris al heb, maar ook in wat voor staat het is. Als ik op een ruildag honderd nieuwe exemplaren krijg, is het aantal doubletten op de vingers van één hand te tellen.”

Soms neemt Weltje complete collecties van anderen over. “Zo heb ik samen met een vriend een keer een verzameling van duizenden ex librissen en honderden boeken over dit onderwerp van een verzamelaar in Japan gekocht. Ik kwam op het spoor van die verzameling na een tip van een Amerikaan die ik in Tsjechië had ontmoet. Zo internationaal is de ex libriswereld.”

Escher

Elke nieuwe aanwinst monteert Weltje met speciaal restauratieplakband op zuurvrij, 130 grams simili japon-papier. Kleine ex librissen op A5-papierformaat, grotere op A4. Een ex libris met weinig rand komt op een enkel vel, exemplaren met veel witruimte eromheen krijgen een passe-partout. Met een goudkleurige verfpen geeft Weltje elk exemplaar een ‘lijstje’. “Zo doe ik recht aan het ex libris als kunstwerkje.” Op de achterkant van het vel of passe-partout komt een stempel met gegevens over onder andere de kunstenaar, het land van herkomst, de gebruikte techniek en het jaar waarin het ex libris is vervaardigd. De kunstwerkjes krijgen vervolgens een plaatsje in een lade of cassette, worden gerangschikt op kunstenaar of land en bewaard in een aparte kamer in Weltje’s huis.

Over de schoonheid van het ex libris raakt Weltje niet uitgepraat. “Elk ex libris vertelt zijn eigen verhaal en een goed gemaakt exemplaar voegt iets unieks aan mijn collectie toe. Een boek waar een ex libris in zit krijgt er iets persoonlijks, een stukje geschiedenis door. Door zijn verzameling heeft hij kennisgemaakt met nieuwe interessegebieden, zoals grafische technieken, kunststromingen en heraldiek. “Daardoor zie je wat een ander niet ziet. Een collega-verzamelaar bladerde in België in een bakje ex librissen van drie euro per stuk en vond een Mondriaan. Zelf heb ik in een partij boeken die een antiekhandelaar me aanbood wel eens ex librissen van Escher gevonden.”

Een eigen ex libris heeft Weltje uiteraard ook, meerdere zelfs. Een van de eerste is een houtgravure door Peter Lazarov, een Bulgaarse kunstenaar die in Nederland woont. Daarop is in een aantal opengeslagen boeken Weltje’s naam ondersteboven en in spiegelschrift zichtbaar. “Daarnaast heb ik ex librissen laten maken door onder anderen de Oekraïense kunstenaar Konstantin Kalinovich en de Belg Joris Mommen. Die laatste heeft een exemplaar gemaakt in de tijd dat ik boeken verzamelde over de Stille Zuidzee. Op de afbeelding zie je onder meer een boot, vissen en de beelden van het Paaseiland.”

Eenzame figuur

Voor Weltje is het vergaren van bezit slechts één aspect van het verzamelen. “Ik ben wel een verzamelaar met ambitie en wil echt wat opbouwen, maar qua volume ben ik wel verzadigd. Ik ben nu vooral bezig de collectie te optimaliseren, bijvoorbeeld door lelijke exemplaren te vervangen door mooie en niet-gesigneerde door gesigneerde.” Zeker zo belangrijk is het delen van zijn plezier met anderen. Daarom geeft hij lezingen en exposeert hij regelmatig, bijvoorbeeld in het boekenstadje Bredevoort. “Ik wil me niet als een soort vrek opsluiten met mijn verzameling. Naar buiten treden geeft veel voldoening. Er gaat een wereld voor mensen open en ze worden oprecht enthousiast.”

Zoals elke verzamelaar vraagt Weltje zich wel eens af waar het heen moet met zijn collectie. “Een ex librisverzamelaar is in zijn familie vaak een eenzame figuur en de kans op een opvolger is verwaarloosbaar klein. Ik heb geen behoefte aan een monument voor mezelf en zal dus niet proberen een eigen museum van de grond te krijgen. Verkoop via een veiling lijkt me de beste oplossing. Ik heb het zelf altijd erg prettig gevonden dat ik collecties van anderen kon overnemen. Dat moeten de generaties na mij ook kunnen blijven doen.”

Meer informatie: h.weltje@chello.nl

Verschenen in: Inkt! (de glossy voor liefhebbers van lezen) in mei-juni 2010.